پرورش قارچ

مواد پروتئيني ، يكي از مهم ترين اجزاي مواد غذايي مورد استفاده انسانها است. نياز طبيعي بدن انسان به اين مواد ، مبين ضرورت استفاده آنها در سبد غذايي خانواده ها است. قارچها در تغذیه انسان نقش مهمی ایفا می کنند. قارچها سرشار از پروتئین بوده و دارای ویتامینهای مختلف هستند. بشر از زمانهای باستانی با این ماده غذایی آشنایی داشته است. قارچها کلروفیل نداشته و هتروتروف می باشند؛ انها به صورت ساپروفیت و یا پارازیت از مواد آلی استفاده می کنند. قارچها را به دو گروه مفید و مضر تقسیم بندی می کنند. قارچهای خوراکی از دسته قارچهای مفید می باشند که مواد آلی را به وسیله آنزیمهای خود تجزیه می کنند. این مواد تجزیه شده از طریق رشته های میسلیوم قارچ به کلاهک منتقل شده و در آنجا به صورت قابل هضم برای قارچ تبدیل و وارد بدنه قارچ می شوند. قارچها دارای 85-95 درصد آب، 5-15 درصد مواد خشک، 35-60 درصد پروتئین، 20 درصد مواد قندی، 5-20 درصد مواد چربی و 4-12 درصد مواد معدنی می باشند.

شرایط پرورش و رشد قارچ

تهویه
تهویه در محیط اتاق کشت باید بطور یکنواخت انجام شود و نبایستی روی سطح کشت را بیش از حد نیاز هوا داد و تهویه در کلیه نقاط اطاق بطور یکنواخت باشد

درجه حرارت

چنانچه درجه حرارت بستر کشت به کمتر از 14 درجه برسد و درجه حرارت محیط اطاق به حدود 7 درجه برسد بایستی اطراف بستر را با پارچه ضخیم پوشاند تا مانع تبادل حرارت به محیط شود. برای سرعت رشد قارچ می‌توان درجه حرارت محیط را به 14.5 درجه رساند و میزان تهویه را بالا برد ولی باید دقت شود که جهت حرکت هوا به طرف سطح قارچ نباشد.

رطوبت هوا و آبیاری:

در موقع تشکیل قارچ ، محیط اطاق احتیاج به رطوبت دارد. بطور متوسط بهترین درجه رطوبت برای کشت بین 80 – 70 درصد می‌باشد. چنانچه درجه رطوبت هوا از این مقدار کمتر شود سطح کلاهکها ترک برداشته یا سطح کلاهک قارچ لک‌دار می‌شود. علاوه بر این سطح بستر خشک شده و احتیاج به آبیاری بیشتری دارد. برای تقلیل میزان رطوبت هوا لازم است در نقاط مختلف اطاق ، رطوبت سنجهای کار گذاشته شود و بطور مرتب مورد بازدید قرار گیرد. در صورتی به علت خشک شدن خاک سطح بستر ، احتیاج به آبیاری است. بایستی بوسیله غبار پاش روی سطح خاک آن هم به حدی که آب در سطح بستر جریان پیدا نکند و یا در یک جا جمع نشود آبپاشی کنید. آبیاری را با آب خالص و با درجه حرارت 32 درجه و بسیار بااحتیاط انجام دهید.

پرورش قارچ:

بهترین موقع برای پرورش قارچ در خانه بین ماههای مهر تا آذر است ولی چنانچه امکانات تهویه هوا و متعادل نمودن درجه حرارت محیط محل پرورش وجود داشته باشد می‌توان قارچ را در ماههای دیگر سال پرورش داد. بطور کلی طرز پرورش قارچ مخصوص به خود آن است و می‌توان آن را در محیط تاریک پرورش داد و به جز نور مستقیم آفتاب ، هر مقدار نور را تحمل می‌کند. در هر صورت در محل پرورش قارچ علاوه بر آنکه ، بایستی تهویه هوا به خوبی انجام گیرد، درجه هوای محیط پرورش نیز باید بین 15 – 10 درجه نگهداری شود. علاوه بر این محل پرورش بایستی کاملا تمیز ، قابل شستشو و فاقد درز یا محلی برای پرورش باکتریها ، حشرات و قارچهای مضر باشد. عرض اطاق پرورش بایستی به حدی باشد که بتوان از راهروهایی که برای آن تعبیه می‌گردد، به راحتی عبور نمود. (حدود 70 سانتیمتر) عرض طبقات پرورش قارچ را نیز حداکثر 180 سانتیمتر در نظر می‌گیرند تا بتوان از دو طرف به وسط بستر قارچ دسترسی پیدا نمود و چنانچه طبقات پرورش قارچ در کنار دیوار باشد. عرض آنرا حداکثر 90 سانتیمتر قرار می‌دهند. همچنین می‌توان قارچ را در جعبه‌های چوبی در اندازه 60 در 90 سانتیمتر و عمق 20 تا 25 سانتیمتر پرورش داد. طبقه بندیها معمولا در طول اطاق پرورش انجام می‌گیرد. روی سطح زمین نبایستی طبقه‌ای مستقر نمود، حداقل فاصله بین طبقه اول تا کف زمین 15 سانتیمتر و فاصله هر طبقه از هم سانتیمتر می‌باشد.

مراحل پرورش قارچ خوراكي عبارتند از:

الف- تهيه بذر

ب- تهيه كمپوست

پ- كشت بذر

ت- رشد ريشه هاي قارچ

ث- خاك ريزي

ج- برداشت

الف- تهيه بذر:

براي تهيه بذر ، دانه هاي گندم را بعد از جوشاندن در كيسه هاي كوچك پلاستيكي ريخته و جهت جلوگيري از هجوم ميكروب هاي هوازي به آن ، دهانه آن را با پنبه مسدود نموده و به مدت دو ساعت در اتوكلاو استريل مي كنند. سپس بسته هاي فوق الذكر را با ماده تلقيحي با هاگ و اسپور واريته قارچ مورد نظر تلقيح مي كنند و سپس كيسه ها را در محوطه با حرارت حدود ٢٥ درجه سانتي گراد به مدت سه هفته نگهداري مي نمايند كه در اين مدت، ميسيليوم بر روي دانه هاي گندم

رشد نموده و آماده كشت مي باشند و اين عمل را تهيه مايه مي نامند.

ب- تهیه کمپوست:

کمپوست از اختلاط کاه ،کود مرغی، گچ ، اوره و آب به نسبت 10 -5- 7- 4/0 و 25  حاصل می شود. همچنین می توان برای تهیه کود جهت پرورش قارچ مقداری پهن اسبی و کاه را مخلوط نموده و در ابعاد مناسبی در حدود 3 متری آنرا انبار نموده و آنها را روی هم بخوبی فشرد تا متراکم شود بطوری که از نفوذ باران به داخل آن جلوگیری گردد. پس از مدتی کوتاه عملیات تخمیر داخل توده کود شروع می‌شود و درجه حرارت محیط کود بالا می‌رود. همچنین می‌توان قبل از توده کردن کود مقداری آهک در حدود یک پنجم حجم پهن به آن اضافه و کاملا مخلوط کنید. سپس آنرا توده نموده این عمل باعث می‌گردد که عمل تخمیر به تعویق بیافتد و در عین حال آمونیاک تولید شده را جذب و علاوه بر آن مقداری از رطوبت اضافی کود را جذب نماید. بعد از سه روز مجددا این توده را برگ و هوا داده و آنرا مانند دفعه اول ، انباشته و روی آنرا بکوبید. سطح آنرا شیب دهید تا آب باران به داخل آن نفوذ نکند و این عمل به فاصله 4 – 2 روز ، چهار تا شش مرتبه باید تکرار گردد. لازم به یادآوریست که چنانچه در مرحله اول به کود ، آهک داده شده فاصله برگردان کود چهار روزه و در صورتی که آهک داده نشده باشد فاصله برگردان کود دو روز می‌باشد.

پ- كشت بذر:

در اين مرحله كمپوست تهيه شده در جعبه هاي چوبي ريخته شده و دانه هاي گندم حاوي ميسيليوم قارچ روي آن كشت شده و پس از فشرده سازي آن را در دماي ٢٥ درجه سانتي گراد و رطوبت نسبي ٨٥ تا ٩٠ درصد نگهداري مي كنيم.

ت- رشد ريشه هاي قارچ:

ريشه هاي قارچ ميسيليوم پس از حدود دو تا سه هفته تمام محيط كشت را فرا مي گيرند . در اين مرحله نوبت به خاكريزي مي رسد.

ث- خاك ريزي :

ده تا چهارده روز بعد از تاریخ کاشت اسپون ، بایستی سطح کشت را بوسیله یک لایه دو سانتیمتری خاک استریل شده پوک و منفذدار پوشانده و کاملا آنرا مسطح و یکنواخت نمود. در این موقع درجه حرارت بستر بایستی 15.5 درجه باشد. باید توجه داشت که در موقع روکش کردن بستر ، اسپونها باید رشد خود را شروع کرده باشند و میسلیوم قارچ در اطراف محلی که اسپون کاشته شده رشد و گسترش پیدا نموده باشند. در این موقع بوی مطبوع قارچ در محوطه و در محل بستر به مشام می‌رسد. در این موقع باید کاملا دقت شود تا به هیچ وجه ، بستر کشت تکان نخورد و جابجا نشود و مخصوصا اگر تخته کف و طبقات شکم داده و یا قدرت نگهداری بستر خاک را نداشته باشد میسلیوم قارچها پاره شده و تمام محصول از بین می‌رود. پس از پوشش نمودن سطح بستر ، میسلیوم رشد سریع خود را شروع کرد و برای تسریع در رشد میسلیوم ، درجه حرارت محیط بایستی بین 14-16 درجه باشد. در صورتی که درجه حرارت محیط کشت خیلی بالا باشد، بکار بردن آهک در مخلوط خاک پوشش بستر صلاح نمی‌باشد

ج- برداشت:

پس از دو تا سه هفته قارچ ها با شكل گرفتن خود ، شروع به رشد كرده و پس از چند روز تمام سطح كشت را مي پوشانند . برداشت قارچ در اين زمان آغاز مي گردد. در هر دوره كشت معمولا بين پنج تا شش نوبت برداشت وجود دارد كه هر نوبت حدود يك هفته به طول مي انجامد. بعد از پايان دوره كشت كمپوست باقيمانده مستقيما قابل فروش است. به محض آنکه رشد قارچ به حد کافی رسید و تاج آن شکل کامل خود را پیدا نمود بایستی قارچهای رسیده را جمع آوری نمود و بطور مرتب در طول بستر کشت ، بررسی کرد و قارچهای رسیده را جمع آوری کرد. قارچهایی که ترک برداشته و چتر آن باز شده باشد ارزش بازاریابی ندارند. علاوه بر این وزن آن کم می‌شود و همچنین قارچهایی که زودتر از موقع چیده شوند وزن آنها سبک بوده و از قارچهای درجه دو محسوب شده و ارزش غذایی کمتری دارد. در موقع جمع آوری نباید از سبدهای بزرگ برای این منظور استفاده نمود. زیرا فشار قارچهای روی سبد موجب می‌گردد که قارچهای زیرین خراش برداشته و سیاه شوند برای جمع‌آوری قارچ ، کافی است کلاهک را در دست گرفته و یک پیچ به آن داده تا پایه آن از زمین جدا شود و بلافاصله ساقه کثیف و آلوده را با چاقوی تیز قطع کرد. و قارچ تمیز را داخل سبد گذاشته و حتی‌المقدور جمع آوری با دستکش انجام گیرد. بهره برداری هر 15 روز یکبار انجام می‌گیرد و این برنامه مدت دو تا سه ماه به طول می‌انجامد.

چ- بسته بندی:

قارچهای چیده شده را به اطاق سرد و خنک انتقال داده و در اسرع وقت نسبت به درجه بندی آن اقدام نموده و قارچهای لک‌دار و ناقص و کج و ناجور را جدا کرده و برای مصارف تهیه پودر فرستاده و قارچهای سالم را در بسته‌های جداگانه قرار میدهند.